1: Çocuk kimdir: Farklı uzmanlık alanlarında farklı şekillerde tanımlanmış olan çocuk kavramı, çocuklarla ilgili en önemli belge olan Çocuk Hakları Sözleşmesi’nde “Daha erken yaşta reşit olma durumu hariç, on sekiz yaşına kadar her insan çocuk sayılır.” (2) Şeklinde tanımlanmıştır. Ulusal mevzuatımızda ise bu tanıma benzer olarak çocuk kavramı 5395 Sayılı Çocuk Koruma Kanunu’nda “Daha erken yaşta ergin olsa bile, on sekiz yaşını doldurmamış kişi”(1) olarak tanımlanmıştır.

2: Korunmaya muhtaç çocuk kimdir: İçinde bulunduğu koşullar sebebiyle fiziksel, duygusal, zihinsel, sosyal veya ahlaki gelişimi tehlike altında olan ve bu sebeple özel koruma ve desteğe ihtiyaç duyan çocuk olarak tanımlayabiliriz. Korunmaya muhtaç çocuk kavramı gerek ulusal gerekse de uluslararası bağlamda ele alınmış bir kavramdır. 5395 sayılı Çocuk Koruma Kanunu’nda madde 3’te “Bedensel, zihinsel, ahlaki, sosyal ve duygusal gelişimi ile kişisel güvenliği tehlikede olan, ihmal veya istismar edilen ya da suç mağduru çocuğu”(1) şeklinde ifade edilmiştir. Bu tanıma göre:

• Herhangi bir istismar mağduru olan
• Bakımını üstlenen bireyler tarafından ihmale uğramış olan
• Refakatsiz veya ailesinden ayrı düşmüş
• Çocuk işçi
• Güvenliği ve gelişimi tehlikede olan
• Suça sürüklenmiş veya suç mağduru çocukları kapsayan geniş çerçeveli bir tanımdır.

3: Çocuk koruma nedir: Çocuk koruma, çocukları etkileyen istismar, sömürü, ihmal ve her türlü şiddet risklerini önlemeye; çocukların bu risklerden korunması için uygun koruyucu ortam oluşturmaya ve bu tür vakalara müdahale etmeye yönelik önlemler, yapılar ve sistemlerdir. (3).  Çocuğun karşı karşıya kaldığı riskler karşısında daha üst organlar veya gruplar tarafından korunması ve iyilik halinin devamının sağlanmasıdır. Çocuğun korunmasında önemli bir yeri olan iyi olma hali geniş bir perspektifte ele alınan ve çok boyutlu bir kavramdır. Çocuğun bireysel, sosyal, ekonomik durum, eğitim, sağlık vb. alanlarda karşılaşacağı riskleri ortadan kaldırarak gelişimine uygun güvenli bir alanın oluşturulmasıdır.

Türkiye’de Çocuk Koruma Sistemi öncelikle Birleşmiş Milletler Çocuk Haklarına Dair Sözleşmeye dayanarak işlemektedir.(4) Ulusal mevzuatımızda ise 2828 Sayılı Sosyal Hizmetler Kanunu ve 5395 Sayılı Çocuk koruma Kanunu olmak üzere iki tane temel kanun bulunmaktadır. Etkin ve bütüncül bir çocuk koruma sisteminin 5 aşamadan oluşması beklenir (4):

• Önleme: Çocuk koruma sisteminin ilk aşamasıdır. Temel hedef, çocuğa zarar verebilecek risklerin ortaya çıkışını engellemektir. Önleme çalışmalarıyla doğrudan ilgilenen iki tane kurum vardır. Bunlar: Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı Aile Toplum Hizmetleri Genel Müdürlüğü ve aynı bakanlığa bağlı Sosyal Hizmet Merkezleridir. Bu iki kurum toplumsal farkındalık çalışmaları yaratma, destek programları sunma ve uygun politikaların yürütülmesini sağlama konularında çalışmalar yaparlar.

• Riski Erken Aşamada Fark Etmek: Çocuk koruma sisteminin ikinci aşamasıdır ve etkili bir çocuk koruma sistemi için kritik bir aşamadır. Korunmaya ihtiyaç duyan çocuğun risk altında olduğunu fark eden birey ve kurumların etkin ve hızlı bir şekilde harekete geçmeleri gerekmektedir. Türkiye’de çocuğa yönelik ihmal ve şiddet riskini fark etmekle görevlendirilmiş sadece bir kurum bulunmaktadır: Aile ve Sosyal Politikalar Bakanlığı’na bağlı Sosyal Hizmet Merkezleri. (4) Görevlendirilmiş başka bir kurum olmamakla birlikte, çocukla ilişkili bütün kurum ve kişilere bildirim yükümlülüğü verilerek erken aşamada müdahale zemininin temeli atılmıştır.
• Bildirme: Çocuk korumanın 3. Aşamasını oluşturur. Çocuğu çevreleyen kurum veya kişilerin, çocuğa yönelik bir ihmal veya istismar sezdiklerinde bunu ilgili birimlere bildirmesi gerekmektedir.TCK Madde 278 uyarınca suçu bildirim yükümlülüğü herkes için tanımlanmış olup suçu bildirmeyenler cezai yaptırıma uğratmaktadır.Bu durumlarda kişilerin bildirim yapabilecekleri çeşitli kurumlar vardır.:
  • Aile ve Sosyal Hizmetler İl Müdürlükleri
  • Sosyal Hizmet Merkezleri
  • Alo 183 Şiddetle Mücadele Hattı
  • Cumhuriyet Savcılıkları
  • Barolar
  • Kolluk
• Müdahale Etmek: Çocuk koruma sisteminin dördüncü aşamasıdır.  Çocuğun üstün yararı gözetilerek, çocuk alanında uzman ekiplerce müdahale planı uygulanır. Bu aşamanın en kritik noktası, çocukla yapılacak her çalışma öncesinde çocuğun güvenliğinin önceliklendirilmesi ve çocuğun örselenmesinin engellenmesidir. Bu sebepten yapılacak tüm çalışmalar çocuk odaklı olmalı ve sadece çocuğa değil çocuğun içinde bulunduğu çevreye yönelik de çalışmalar planlanmalıdır.
• İyileştirme: Korunmaya ihtiyaç duyan çocuğun iyilik halinin sağlanması, topluma sağlıklı katılımının yeniden sağlanması aşamasıdır. Çocuğun sağlıklı bir birey olarak yaşamını sürdürmesi için kısa vadeli ve uzun vadeli destekler sunulur. Özellikle ihmal vakalarında çocuğun yüksek yararı aksini gerektirmedikçe, çocuğun ailesinin yanında korunması için çalışmalar yapılmalı ve çocukla birlikte çocuğun ailesi de destek programına dahil edilmelidir.

Yukarıda belirtilen beş aşama çocuk koruma sisteminin etkin bir şekilde işlemesi için birbirini tamamlayan unsurlar olarak çalışırlar. Her aşama, çocuğun yaşamını tehdit eden riskleri ortadan kaldırmayı ve sağlıklı bir gelişim ortamı oluşturmayı hedefler.

5: Çocuk Güvenliği nedir: Çocukların her türlü fiziksel, zarar, istismar, ihmal gibi risklerden korunmalarını sağlamak için alınan önlemlerdir. Çocuk güvenliği, çocuğun içinde bulunduğu her ortamda (ev, okul, sokak, sanal ortamlar vs.) çocuğun sağlıklı bir şekilde varlığını sürdürebilmesini hedefler. Çocuk güvenliği, sosyal hizmet perspektifinden ele alındığında koruyucu ve önleyici yaklaşımları odağa alır ve toplumsal sorumluluk ilkesi çerçevesinde uygulanır. Temel amaç çocuğun yaşayabileceği potansiyel her türlü riskleri önceden tespit edip uygun adımları atarak çocuk için güvenli bir ortam yaratmaktır. 

6: Çocuk koruma ve çocuk güvenliği arasındaki fark nedir: Çocuk korumanın kapsamı çocukları yaşadıkları toplumdaki risklerden korumaktır. Çocuk güvenliği ise çocuğu çalıştığınız kurumun operasyonlarından, çalışanlarından ya da kurumunuz aracılığıyla çocukla temasa geçen kişilerin meydana getirebileceği potansiyel risklerden korumaktır (3). Buna göre şunu ifade etmek mümkündür: Çocuk Koruma: Çocuğun ciddi bir risk altında olduğu (örneğin, fiziksel istismar, aile içi şiddet) durumlarda kullanılır. Bu kavram, devletin, kurumların ve sosyal hizmet uzmanlarının doğrudan müdahale ettiği bir süreçtir. Çocuk güvenliği ise, çocuğun günlük yaşamında karşılaşabileceği potansiyel risklere karşı koruma sağlamak için kullanılır. Güvenli bir ortam oluşturmayı ve olası tehditleri önlemeyi içerir. Bu kavramların daha açık anlaşılması için birkaç örnek vermek doğru olacaktır.

Çocuk Koruma Örnekleri

• İstismar mağduru bir çocuğun kurum bakımına alınması veya koruyucu aileye verilmesi
• Çocuğun fiziksel yaralanmalarının tedavi edilmesi ve iyileştirme sürecinin başlatılması
• Aileye veya çocuğa psikolojik danışmanlık verilmesi
• Çocuğa yemek, barınma ve eğitim hizmetlerinin sağlanması
• İhmali gerçekleştiren ebeveynlere ebeveynlik becerileri eğitimi verilmesi
• Sokakta çalıştırılan bir çocuğun okul sistemine dahil edilmesi
• Suça karışan bir çocuğun cezaevi yerine rehabilitasyon programına alınması
• Suç geçmişi olan çocukların topluma yeniden kazandırılması için sosyal hizmet müdahalesi

Çocuk güvenliği örnekleri:

• Bir okulda zorbalık karşıtı programların uygulanması, çocukların oyun alanlarında kazalardan korunması veya internet kullanımında siber zorbalığa karşı bilinçlendirilmesi.
• Çocuk oyun alanlarının kazalara karşı güvenli hale getirilmesi
• Okullarda zorbalık karşıtı programların uygulanması ve zorbalık mağdurlarına destek verilmesi
• Çocukların kendilerini tehdit eden durumları bildirebileceği güvenli bir destek hattı kurulması
• Göçmen çocukların topluma entegrasyonunu kolaylaştıracak dil ve eğitim programlarının düzenlenmesi
• Çocukların okullarda fiziksel şiddetten korunması için güvenlik kameralarının yerleştirilmesi
• Çocuklar için internet kullanımında ebeveyn kontrolü sağlayan yazılımların geliştirilmesi
• Çocuklarla çalışan kurumların ve çalışan bireylerin çocuk güvenliği eğitimlerine tabii tutulması

Yukarıda saydığımız örnekler birbiriyle son derece iç içe girmiş olan iki kavramın daha somut şekilde anlaşılmasını sağlamaktadır. Bütün bu bilgiler ışığında çocuk korumanın daha genel ve çok boyutlu, karmaşık süreçleri içine aldığını, çocuk güvenliğinin ise daha çok gündelik yaşam biçiminde çocuğun güvenliğini sağlamaya yönelik eylemleri içerdiğini söylemek mümkündür.

7. Sonuç: Çocuklar toplumun savunmasız gruplarından bir tanesidir. Onların güvenliğini ve iyilik hallerini sağlamak bütün bir toplumun ve toplumla çalışan kurum ve paydaşların asli görevidir. Çocuk koruma ve güvenliği bireysel bir müdahalenin çok ötesindedir. Bu iki yaklaşım bir arada ele alındığında, toplumsal bir sorumluluk olarak çocukların korunması ve güvenliğinin sağlanması, toplumun sürdürülebilir gelişimi için temel taşlardan biri haline gelir. Çocuk koruma ve güvenliğinin sadece sosyal hizmet uzmanlarının değil, her bireyin katkısıyla mümkün olduğu unutulmamalıdır. Sevgi, anlayış ve sorumluluk üzerine inşa edilmiş bir toplumsal yapı, çocukların hayallerine ulaşabileceği güvenli bir dünya için ilk adım olacaktır.

KAYNAKÇA

1. Türkiye Büyük Millet Meclisi. (2005). 5395 sayılı Çocuk Koruma Kanunu. Resmî Gazete, 15 Temmuz 2005, Sayı: 25876. https://www.mevzuat.gov.tr
2. Birleşmiş Milletler. (1989). Çocuk Haklarına Dair Sözleşme. UNICEF Türkiye Temsilciliği (2004). Resmi metin. https://www.unicef.org
3. Hayata Destek Derneği. (2023). Çocuk güvenliği uygulama rehberi. Terre des Hommes iş birliğiyle hazırlanan rehber. https://www.hayatadestek.org
4. FİSA Çocuk Hakları Merkezi. (2023). Türkiye’de çocuk koruma sistemi. Sivil Toplum için Destek Vakfı ve Turkey Mozaik Foundation işbirliğiyle Yerel Güçlenmeye Destek Fonu kapsamında hazırlanmıştır.